• Gender tÉ™zÉ™ baÅŸlayanlar üçün +
  • Qlossariy
  • “ÇayniklÉ™r” üçün gender
• Gender professionarlar üçün +
  • YeniliklÉ™r
  • Respublika gender tÉ™hsili ŞəbÉ™kÉ™si
  • Gender tÉ™hsili resurslarının kataloqu
  • "Gender vÉ™ insan hüquqları"
  • QÉ™rb Universiteti nÉ™zdindÉ™ Gender AraÅŸdırmaları MÉ™rkÉ™zi
  • «SÉ™lahiyyÉ™tli TÉ™hsil» proqramı
  • TreninqlÉ™r
  • Åžifahi söhbÉ™t
  • T'É™limçilÉ™r - verilÉ™nlÉ™r bazası

“TARİXİN AXARINI DƏYİŞƏN QADINLAR”: HARRİYET BİÇER STOVE - KÖLƏLİYİN ƏSASLARINI SARSIDAN QADIN

"QÉ™lÉ™mlÉ™ qılıncın qazandığı qÉ™lÉ™bÉ™dÉ™n daha böyük zÉ™fÉ™rlÉ™rÉ™ nail olmaq olar". Harriyet Biçer Stove

Dindar bir ailÉ™dÉ™ anadan oldu. Kiçik yaÅŸlarından Uca Allaha daha ürÉ™kdÉ™n vÉ™ sÉ™daqÉ™tlÉ™ xidmÉ™t etmÉ™k üçün yollar axtardı: "Yaxşı bir insan olub ömrümün sonuna kimi Allaha xidmÉ™t edÉ™cÉ™yÉ™m" sözlÉ™ri hÉ™yat devizi oldu vÉ™ bu yolda özünü ÅŸam kimi É™ritdi. Amma, sadÉ™cÉ™, yaxşı insan olmaq bÉ™s etmirdi, baÅŸqalarına da nÉ™ isÉ™ yaxşılıq etmÉ™liydi. Onun yaÅŸadığı dövrdÉ™ aÄŸlar zÉ™ncilÉ™rÉ™ qan qusdururdular. Bu halda onların dÉ™rdini qÉ™lÉ™mÉ™ almalı vÉ™ bu yolla kölÉ™liyÉ™ qarşı ölkÉ™dÉ™ nifrÉ™t yaratmalı di. ElÉ™ dÉ™ etdi. Çünki yazmağı yaxşı bacarırdı. "Tom É™minin kabinÉ™si" (1852) romanını yazaraq, burada zÉ™ncilÉ™rin baÅŸlarına gÉ™tirilÉ™nlÉ™ri elÉ™ ürÉ™k aÄŸrısı ilÉ™ tÉ™svir etdi ki, bu, nÉ™inki Avropada, hÉ™m dÉ™ Amerikada milyonlarla adamın onların haqlarını müdafiÉ™ etmÉ™k üçün ayaÄŸa qalxmasına gÉ™tirib çıxardı. Bu É™sÉ™rin tÉ™siri ilÉ™ ABÅž-ın hÉ™r yerindÉ™ kölÉ™lik sisteminÉ™ qarşı mübarizÉ™ baÅŸladı. ABÅž-da vÉ™ Avropada kölÉ™liyÉ™ qarşı mübarizÉ™nin baÅŸlamasının É™sasını qoyan qÉ™hrÉ™man qadın isÉ™ Harriyet Biçer Stove idi.

Amerikanı ikiyÉ™ bölÉ™n kitab

ABÅž Prezidenti Avraam Linkoln onunla üz-üzÉ™ gÉ™ldikdÉ™: "DemÉ™k, bu böyük savaşı baÅŸladan kitabı yazan kiçik qadın sizsiniz", - demiÅŸdi. Linkolnun hÉ™vÉ™slÉ™ oxuduÄŸu "Tom É™minin kabinÉ™si" kitabında kölÉ™lik rejiminin kÉ™skin tÉ™nqid edilmÉ™si vÉ™ bu sistemin saxlanmasının hÉ™m aÄŸlar, hÉ™m dÉ™ qaralar üçün lÉ™kÉ™ olduÄŸu hÉ™ssas bir ÅŸÉ™kildÉ™ tÉ™svir edilmiÅŸdi. O da vardı ki, Linkolnun "kiçik qız" deyÉ™ müraciÉ™t etdiyi bu böyük yazıçının adıçÉ™kilÉ™n É™sÉ™ri dÉ™rhal satılmışdı vÉ™ naÅŸirlÉ™r mÉ™cbur olaraq onun tirajını artıraraq, 3 milyon nüsxÉ™ çap etmÉ™yÉ™ mÉ™cbur olmuÅŸdular. Lakin yenÉ™ dÉ™ oxucuların ona olan tÉ™lÉ™batını ödÉ™yÉ™ bilmÉ™miÅŸdilÉ™r. ƏsÉ™rin tÉ™siri altında ABÅž-ın ÅŸimalında kölÉ™liyÉ™ qarşı mübarizÉ™ baÅŸlamışdı. Bu isÉ™ kölÉ™liyin saxlanılmasının qızğın tÉ™rÉ™fdarı olan Amerikanın cÉ™nubunda etirazlarla qarşılanırdı. NÉ™ticÉ™dÉ™, belÉ™ bir vÉ™ziyyÉ™t ABÅž-ın cÉ™nubu ilÉ™ ÅŸimalı arasında vÉ™tÉ™ndaÅŸ müharibÉ™sinin baÅŸlamasına gÉ™tirib çıxardı. Bu mübarizÉ™dÉ™ minlÉ™rlÉ™ insanın qanı axıdılsa da, son nÉ™ticÉ™dÉ™ kölÉ™lik É™leyhdarı ÅŸimalın kölÉ™lik tÉ™rÉ™fdarı cÉ™nub üzÉ™rindÉ™ qÉ™lÉ™bÉ™si ABÅž-da yeni, demokratik bir dövrün tÉ™mÉ™lini qoydu. Bununla da Harriyet Biçer, özünün dÉ™ dediyi kimi, qÉ™lÉ™mi ilÉ™ qılıncın görÉ™ bilmÉ™diyi böyük bir zÉ™fÉ™rÉ™ imza atdı vÉ™ adını tarixin axarını dÉ™yiÅŸÉ™n qadınlar sırasına yazdırdı.

Dindar ailənin dindar qızı

Harriyet Biçer 1811-ci il, iyunun 14-dÉ™ Amerikanın Konnektikut É™yalÉ™tinin Litçfeld (Litchfield) qÉ™sÉ™bÉ™sindÉ™ dindar bir ailÉ™dÉ™ anadan olmuÅŸdu. Harriyetin atası Liman (Lyman) Biçer Konqresin üzvü idi. Liman Biçer tanınmış teoloq vÉ™ Amerika Ä°ncil CÉ™miyyÉ™tinin É™sasını qoyanlardan biri hesab edilirdi. O da kölÉ™liyÉ™ qarşı açıq ÅŸÉ™kildÉ™ mübarizÉ™ aparırdı. Harriyetin anası Roksana Fut (Roxana Foote) da dindar bir qadın idi vÉ™ uÅŸaqlarının qÉ™lbinÉ™ ilahi sevgi vÉ™ insanlara xidmÉ™t duyÄŸularının salınmasını dönÉ™-dönÉ™ dua edirdi. HadisÉ™lÉ™rin gediÅŸi göstÉ™rdi ki, onun bu duaları qÉ™bul edilib. Amma Harriyet 4 yaşında olanda anası dünyadan köçdü. Atası bundan sonra yenidÉ™n evlÉ™ndi. Amma Roksananın uÅŸaqları heç vaxt ögey ananın nÉ™zarÉ™ti vÉ™ tÉ™siri altında olmadılar. Onlar üzÉ™rindÉ™ nÉ™zarÉ™t atalarının É™lindÉ™ idi. Harriyet yaxşı tÉ™hsil ala bildi.  8 yaşında ikÉ™n atası onu miss Sarah Pierce mÉ™ktÉ™binÉ™ qoydu. 5 il burada oxuduqdan sonra 13 yaşında ikÉ™n bacısı Yekaterina tÉ™rÉ™findÉ™n É™sası qoyulan Hartford Qız Akademiyasına daxil oldu. O burada fransız, italyan vÉ™ latın dillÉ™rini öyrÉ™ndi. HÉ™min dövrdÉ™ Harriyet atasının təşkil etdiyi dini bir mÉ™clisdÉ™ iÅŸtirak etdi. Bundan sonra bütün hÉ™yatını HÉ™zrÉ™ti Ä°saya hÉ™sr etmÉ™yi qÉ™rara aldı. Bu qÉ™rarla da o gÉ™lÉ™cÉ™k hÉ™yatının É™sasını qoydu.

Yazmaq, ərə getmək və yenə də yazmaq

1833-cü ildÉ™ "Vestern Monthly Magazine" adlı bir dÉ™rgidÉ™ nağıl müsabiqÉ™sinin keçirildiyi barÉ™dÉ™ elan oxudu. ƏvvÉ™lcÉ™dÉ™n dÉ™ sinÉ™sindÉ™ yazmaÄŸa böyük bir hÉ™vÉ™s duyan Harriyet kiçik bir nağıl yazaraq müsabiqÉ™yÉ™ göndÉ™rdi. Amma heç gözlÉ™mÉ™diyi halda müsabiqÉ™dÉ™ birinci yeri tutdu. 1834-cü ilin aprel ayında onun bu nağılı "Vestern Monthly Magazine"dÉ™ dÉ™rc olundu. Bu, Harriyeti yazmaÄŸa daha da hÉ™vÉ™slÉ™ndirdi. 1836-cı ildÉ™ özündÉ™n 9 yaÅŸ böyük olan professor, din xadimi, hÉ™m dÉ™ kölÉ™liyÉ™ qarşı mübarizÉ™ aparan Kalvin Stov (Calvin Stove) ilÉ™ ailÉ™ hÉ™yatı qurdu. Bu evlilik Harriyetin tanınmış yazar olmasını illÉ™rlÉ™ lÉ™ngitdi. Bu evlilikdÉ™n onların 7 uÅŸaqları oldu. Amma hÉ™yatları daim maddi sıxınti içindÉ™ keçdi vÉ™ uÅŸaqlarından biri kiçik ikÉ™n öldü. Buna baxmayaraq, onlar bir-birilÉ™rinÉ™ dayaq olmağı vÉ™ çÉ™tinliklÉ™rÉ™ sinÉ™ gÉ™rmÉ™yi bacardılar. Harriyet É™ri haqqında: "ƏgÉ™r sÉ™n mÉ™nim çox sevdiyim hÉ™yat yoldaşım olmasaydın, sÉ™ni yenÉ™ dÉ™ sevÉ™rdim", - demiÅŸdi. Onların gecÉ™-gündüz çalışmalarına baxmayaraq, ailÉ™nin maddi durumu ağır olaraq qalmaqda davam edirdi. Bunu görÉ™n Harriyet qÉ™lÉ™mini É™linÉ™ aldı vÉ™ bu yolla ailÉ™nin ağır maddi durumunun aradan qaldırılması üçün az da olsa É™rinÉ™ yardım etmÉ™k fikrinÉ™ düÅŸdü. BelÉ™liklÉ™, Harriyetin yazıları müxtÉ™lif qÉ™zet vÉ™ jurnallarda dÉ™rc olunmaÄŸa baÅŸladı. Yazıları dÉ™rhal diqqÉ™ti cÉ™lb edÉ™rÉ™k, onu minlÉ™rlÉ™ oxucunun sevimlisinÉ™ çevirdi. Aldığı qonorarlarla ailÉ™nin maddi durumunu yaxşılaÅŸdıran Harriyet daha irihÉ™cmli É™sÉ™rlÉ™r yazmaÄŸa giriÅŸdi. Bu iÅŸdÉ™ onun É™n böyük dayağı vÉ™ ilhamvericisi yenÉ™ dÉ™ É™ri idi.

Amerikanı sarsıdan kitab

1850-ci ildÉ™ Amerikanın É™halisinin sayı 23 milyon nÉ™fÉ™r idi. Onların arasında 2,3 milyon nÉ™fÉ™r kölÉ™ zÉ™nci dÉ™ vardı. HÉ™lÉ™ 19-cu É™srin 30-cu illÉ™rindÉ™n Amerikada kölÉ™liyÉ™ qarşı mübarizÉ™ baÅŸlamışdı. Bu mübarizÉ™nin taleyini isÉ™ Harriyetin yazdığı vÉ™ bütün Amerikanı sarsıdacaq "Tom É™minin kabinÉ™si" kitabı hÉ™ll edÉ™cÉ™kdi. O, bu kitabında gördüklÉ™rini, ÅŸahidi olduqlarını, kölÉ™ sahiblÉ™rinin pula ehtiyacları olanda zÉ™ncilÉ™ri doÄŸmalarından ayıraraq satdıqlarını vÉ™ onların baÅŸlarına gÉ™tirilÉ™n dÉ™hÅŸÉ™tli iÅŸgÉ™ncÉ™lÉ™ri ürÉ™kaÄŸrısı ilÉ™ qÉ™lÉ™mÉ™ almışdı. Qeyd edÉ™k ki, "Tom É™minin kabinÉ™si" É™sÉ™ri qÉ™lÉ™mÉ™ alınan illÉ™rdÉ™ ABÅž-da aÄŸasından qaçan kölÉ™lÉ™r tÉ™qib edilÉ™rÉ™k É™lÉ™ keçirilir vÉ™ onlara amansız iÅŸgÉ™ncÉ™lÉ™r verilirdi. Harriyet kölÉ™liyi ifÅŸa edÉ™n vÉ™ Amerika vÉ™ Avropanı silkÉ™lÉ™yÉ™cÉ™k bu É™sÉ™rini yazarkÉ™n kiçik qızı hÉ™lÉ™ südÉ™mÉ™r idi. Ona görÉ™ dÉ™ gündüz iÅŸlÉ™rini qurtarıb görÉ™ndÉ™n vÉ™ gecÉ™ körpÉ™sini yatdırandan sonra yuxusuz gecÉ™lÉ™r keçirÉ™-keçirÉ™ bu É™sÉ™rini yazdı. 1851-ci ildÉ™ o, yeni É™sÉ™rinin ilk bölümünü dÉ™rc olunmaq üçün VaÅŸinqtonda nəşr edilÉ™n vÉ™ kölÉ™lik É™leyhdarı olan "National Era"ya göndÉ™rdi. Orada üç ay É™rzindÉ™ bu É™sÉ™ri nÉ™zÉ™rdÉ™n keçirdilÉ™r vÉ™ sonda serial ÅŸÉ™klindÉ™ dÉ™rc etdilÉ™r. Harriyet romanını kitab halında çap etdirmÉ™k istÉ™yirdi. HÉ™rçÉ™nd ki, bu kitabın ona ÅŸöhrÉ™t vÉ™ ya É™lavÉ™ qazanc gÉ™tirÉ™cÉ™yinÉ™ inanmırdı. Bostondakı iri bir nəşriyyat kölÉ™liyÉ™ qarşı çıxan bu romanı dÉ™rc etmÉ™yÉ™ qorxdu. Nəşriyyat ölkÉ™nin cÉ™nubunda nəşr etdiyi digÉ™r kitablarının satışına qadaÄŸa qoyulacağından ehtiyat edÉ™rÉ™k, Harriyetin É™sÉ™rini geri qaytardı. Harriyet çox çÉ™tinliklÉ™ dÉ™ olsa, yenicÉ™ fÉ™aliyyÉ™tÉ™ baÅŸlayan bir nəşriyyatı É™sÉ™rinin çap edilmÉ™si üçün razı sala bildi.

Kitabın satışı 3 milyonu ötdü

Yeni roman ilk satışa çıxarıldığı gün 3 min É™dÉ™d satıldı. Amma kitaba maraq böyük idi. Ona görÉ™ tÉ™cili olaraq onu yenidÉ™n 300 min É™dÉ™d çap etmÉ™li oldular. Amma bu da bÉ™s etmirdi vÉ™ dünyanın hÉ™r yerindÉ™n kitab üçün sifariÅŸlÉ™r gÉ™lirdi. Ona görÉ™ dÉ™ gÉ™nc nəşriyyat gecÉ™- gündüz bu romanı çap etmÉ™klÉ™ məşğul olurdu. Az sonra kitabın tirajı 3 milyona çatdı vÉ™ onların hamısı satıldı.  Kitab dünyanın 50-dÉ™n çox dilinÉ™ tÉ™rcümÉ™ edildi. Amma kölÉ™lik tÉ™rÉ™fdarları Harriyetin yalan yazdığını iddia edirdilÉ™r. Bunu görÉ™n Harriyet É™sÉ™biləşərÉ™k "Tom É™minin kabinÉ™sinin açarı" adlı É™sÉ™rini yazdı. O, bu kitabında o dövrdÉ™ kölÉ™lÉ™rin mÉ™ruz qaldıqları zülm barÉ™dÉ™ vÉ™ onların heyvan kimi alınıb-satılması barÉ™dÉ™ qÉ™zetdÉ™ verilÉ™n yazıları sübut kimi ortaya qoydu. Bu É™sÉ™rin ona böyük ÅŸöhrÉ™t gÉ™tirmÉ™sindÉ™n ruhlanan Harriyet Biçer 1856-cı ildÉ™ "Dred" romanını yazdı. Bu É™sÉ™r dÉ™ tezliklÉ™ satıldı vÉ™ müÉ™llifinin ÅŸöhrÉ™tini daha da artırdı.

"Tom É™mi" kölÉ™liyi sarsıtdı

Bu É™sÉ™rdÉ™n sonra Amerikada kölÉ™liyÉ™ qarşı yeni savaÅŸ baÅŸladı.1854-cü ildÉ™ kölÉ™liyÉ™ qarşı mübarizÉ™ geniÅŸ vüsÉ™t aldı vÉ™ ölkÉ™dÉ™ yeni demokratik tÉ™mÉ™llÉ™rÉ™ sahib olacaq Respublikaçılar Partiyası yaradıldı.1860-cı ildÉ™ Avraam Linkolnun baÅŸçılıq etdiyi bu partiya hakimiyyÉ™tÉ™ gÉ™ldi vÉ™ kölÉ™liyi qoruyub saxlamaq istÉ™yÉ™n cÉ™nuba qarşı müharibÉ™ baÅŸladı. MüharibÉ™ ÅŸimalın qÉ™lÉ™bÉ™si ilÉ™ baÅŸa çatdı vÉ™ kölÉ™lik rÉ™smÉ™n ləğv edildi. Harriyet bu qÉ™lÉ™bÉ™dÉ™n sonra Linkoln ilÉ™ görüÅŸdü. Linkoln: "DemÉ™k o böyük savaşı baÅŸladan kitabı yazan kiçik qadın sizsiniz", - deyÉ™rÉ™k onunla salamlaÅŸdı. VÉ™tÉ™ndaÅŸ müharibÉ™si baÅŸa çatandan sonra Harriyet ailÉ™si ilÉ™ birlikdÉ™ bir müddÉ™t Floridada yaÅŸadı. O burada qadınların hüquqlarını müdafiÉ™ edÉ™n adamların arasına qatıldı. Harriyet "Heart and Home" adlı dÉ™rgidÉ™ qadınların haqlarını müdafiÉ™ edÉ™n yazılar yazdı. Floridadan geriyÉ™ Hartforda dönÉ™n Harriyet burada "MüqÉ™ddÉ™s tarixin qadını" ("Voman in Sacred History") adlı É™sÉ™rini yazdı. KölÉ™liyin ləğv edilmÉ™sindÉ™ böyük É™mÉ™yi olan vÉ™ qÉ™lÉ™mi ilÉ™ böyük bir ordunun görÉ™ bilmÉ™diyi iÅŸi görÉ™n Harriyet Biçer 1896-cı ildÉ™ 85 yaşında vÉ™fat etdi.

www.zaman.az