• Gender tÉ™zÉ™ baÅŸlayanlar üçün +
  • Qlossariy
  • “ÇayniklÉ™r” üçün gender
• Gender professionarlar üçün +
  • YeniliklÉ™r
  • Respublika gender tÉ™hsili ŞəbÉ™kÉ™si
  • Gender tÉ™hsili resurslarının kataloqu
  • "Gender vÉ™ insan hüquqları"
  • QÉ™rb Universiteti nÉ™zdindÉ™ Gender AraÅŸdırmaları MÉ™rkÉ™zi
  • «SÉ™lahiyyÉ™tli TÉ™hsil» proqramı
  • TreninqlÉ™r
  • Åžifahi söhbÉ™t
  • T'É™limçilÉ™r - verilÉ™nlÉ™r bazası

QADINLARDA DEPRESSİYA: SƏBƏBLƏRİ VƏ FƏSADLARI

Qadın psixologiyasına dair aparılan araÅŸdırmalar hÉ™miÅŸÉ™ öz aktuallığı ilÉ™ fÉ™rqlÉ™nmiÅŸdir. Axı, qadınların daxili alÉ™mi çox zÉ™ngin vÉ™ eyni zamanda çox sirlidir; araÅŸdırdıqca, dÉ™rinləşdikcÉ™ yeni vÉ™ daha maraqlı mÉ™qamlar ortaya çıxır.

Qadın vÉ™ kiÅŸi arasında olan hisslÉ™rin fÉ™rqinÉ™, psixoloji vÉ™ mÉ™nÉ™vi dÉ™yiÅŸikliklÉ™rÉ™ aydınlıq gÉ™tirmÉ™k heç dÉ™ asan deyil. HÉ™miÅŸÉ™ deyirlÉ™r ki, kiÅŸi qadından daha ağıllı, daha bacarıqlı vÉ™ daha çevik olur. DoÄŸrudur, kiÅŸi beyninin qadın beynindÉ™n hÉ™cmcÉ™ böyük vÉ™ ağır olması sübut olunub. Amma bu, kiÅŸinin qadından daha ağıllı vÉ™ bacarlıqlı olmasının göstÉ™ricisi deyildir. Çünki bir çox araÅŸdırma vÉ™ elmi tÉ™dqiqat qadınların daha çevik vÉ™ müxtÉ™lif problemlÉ™rÉ™ daha tez hÉ™ll yolu tapma qabliyyÉ™tinÉ™ malik olduqlarını göstÉ™rib.

DeyirlÉ™r ki, qadınlar daha kinlidirlÉ™r vÉ™ daha uzun müddÉ™t kinli qala bilirlÉ™r. Bu mÉ™sÉ™lÉ™dÉ™ xüsusÉ™n dÉ™ É™rlÉ™r öz xanımlarından ÅŸikayÉ™t edirlÉ™r ki, guya onlar bir mÉ™sÉ™lÉ™ni çox qabardır vÉ™ uzadırlar. MütÉ™xÉ™ssislÉ™rdÉ™n biri bu mÉ™sÉ™lÉ™ni belÉ™ izah edir ki, bu, heç dÉ™ qadının ÅŸÉ™xsiyyÉ™ti vÉ™ ya psixologiyası ilÉ™ baÄŸlı bir ÅŸey deyildir. SadÉ™cÉ™ olaraq qadınların müÉ™yyÉ™n bir hadisÉ™yÉ™ vÉ™ problemÉ™ olan sÉ™rt reaksiyası daha uzun müddÉ™tlidir vÉ™ onlar kiÅŸilÉ™rdÉ™n fÉ™rqli olaraq belÉ™ bir sÉ™rt ovqata daha uzun müddÉ™tÉ™ sahib olurlar. Bu isÉ™ hÉ™min hadisÉ™lÉ™r zamanı psixoloji tÉ™zyiqlÉ™r nÉ™ticÉ™sindÉ™ müÉ™yyÉ™n hormonların qadınlarda kiÅŸilÉ™rÉ™ nisbÉ™tÉ™n daha çox ifraz olunması vÉ™ uzun müddÉ™t ifraz olunmaqda davam etmÉ™si ilÉ™ É™laqÉ™dardır. BÉ™zÉ™n dÉ™ hadisÉ™nin nÉ™ticÉ™lÉ™ri vÉ™ É™lamÉ™tlÉ™ri bitdikdÉ™n sonra belÉ™ qadınların sÉ™rt münasibÉ™ti bitmir.

SözügedÉ™n mütÉ™xÉ™ssis onu da É™lavÉ™ edir ki, müÉ™yyÉ™n yaÅŸ dövrlÉ™rindÉ™ qadınlar fÉ™rqli psixoloji tÉ™zyiqlÉ™rlÉ™ üzləşirlÉ™r ki, bu da onların psixoloji xÉ™stÉ™liklÉ™rÉ™ daha çox mÉ™ruz qalmaları ilÉ™ nÉ™ticÉ™lÉ™nir. Bütün qadınlarda psixoloji gÉ™rginliklÉ™r yaranan, ömrün É™n É™sas dövrlÉ™ri vÉ™ ya mÉ™qamları bunlar sayılır: a) "YeniyetmÉ™lik (hÉ™ddi-büluÄŸ yaşı) - evlÉ™nmÉ™ vÉ™ ana olma dövrü, v) aybaşının kÉ™silmÉ™si  - qocalıq, yaÅŸlılıq dövrü.

Fikir verin, qadınlarda ilk psixoloji gÉ™rginliklÉ™r yeniyetmÉ™lik dövründÉ™ baÅŸlayır ki, bu da onlardakı fizioloji dÉ™yiÅŸikliklÉ™rlÉ™ baÄŸlıdır. Müasir dövrdÉ™ media vÉ™ reklam vasitÉ™lÉ™rinin yeniyetmÉ™lÉ™r üzÉ™rindÉ™ böyük psixoloji tÉ™siri vardır; GÉ™nc qızları çox cÉ™lbedici göstÉ™rib gözÉ™lliyin müxtÉ™lif meyarlarından, gözÉ™llik "ölçü"sü vÉ™ "çÉ™ki"si kimi  ÅŸeylÉ™rdÉ™n danışırlar. YeniyetmÉ™ qızlar da tÉ™crübÉ™sizlik ucbatından bunlara inanır, bu kimi ÅŸeylÉ™r üzÉ™rindÉ™ hÉ™yatlarını qurmaÄŸa çalışır, ya alınmadığına ya da çox çÉ™tinliklÉ™, uzun müddÉ™tÉ™ baÅŸa gÉ™ldiyinÉ™ görÉ™ depressiyaya düÅŸürlÉ™r. HÉ™tta onlar hÉ™min meyarlara "uyÄŸun gÉ™lsÉ™lÉ™r" dÉ™ sonradan iÅŸtahasızlıq, anareksiya, mensturasiyanın dayanması kimi müxtÉ™lif fizioloji xÉ™stÉ™liklÉ™rlÉ™ üzləşirlÉ™r. Bu problemlÉ™r çox zaman yeniyetmÉ™ dövrü bitdikdÉ™n sonra da davam edir. BÉ™zÉ™n dÉ™ yeniyetmÉ™ qızlarda hÉ™ddindÉ™n artıq utancaqlıq, çÉ™kinmÉ™ problemlÉ™ri yaranır ki, bu da sonradan yaÅŸlandıqca cÉ™miyyÉ™t içinÉ™ çıxmaqdan, mÉ™harÉ™t vÉ™ bacarığın göstÉ™rilmÉ™sindÉ™n insanı mÉ™hrum edir. Yaxud da onlar tÉ™mizliyÉ™, sÉ™liqÉ™liyÉ™, dÉ™qiqliyÉ™ hÉ™ddindÉ™n artıq o dÉ™rÉ™cÉ™dÉ™ önÉ™m verirlÉ™r ki, nÉ™ticÉ™dÉ™ el arasında adı "vasvasalıq" olan xÉ™stÉ™liyÉ™ tutulurlar. Ä°lkin yaÅŸlarında valideynlÉ™r uÅŸaqlarında olan bu halı müdafiÉ™ edÉ™rÉ™k, bildirirlÉ™r ki, övladları çox tÉ™mizkardırlar, sÉ™liqÉ™lidirlÉ™r. Bu utancaqlıq vÉ™ vasvasalıq problemi isÉ™ cÉ™miyyÉ™tdÉ™ olan mentalitet vÉ™ bÉ™zi É™sassız adÉ™tlÉ™r tÉ™siri altında yaranır.

NövbÉ™ti mÉ™rhÉ™lÉ™ isÉ™ evlilik, ailÉ™ hÉ™yatı vÉ™ ana olmaq mÉ™rhÉ™lÉ™sidir vÉ™ bu, çox çÉ™tin bir dövrdür. Bu dövrdÉ™ cütlüyün (É™r vÉ™ arvadın) ikisinin dÉ™ böyük rolu var vÉ™ bu, ailÉ™ hÉ™yatını xoÅŸ vÉ™ stabil saxlamaqdır. YÉ™ni, ailÉ™ hÉ™yatının, bu xırda yaranan cÉ™miyyÉ™tin müvÉ™ffÉ™qiyyÉ™tli vÉ™ uÄŸurla davam etmÉ™si üçün É™r vÉ™ arvad fÉ™dakarlıq göstÉ™rmÉ™li, müÉ™yyÉ™n problemlÉ™r zamanı sÉ™br göstÉ™rmÉ™lidirlÉ™r. ƏgÉ™r kiÅŸi problemlÉ™rdÉ™n qaçarsa, qadına É™hÉ™miyyÉ™t vermÉ™zsÉ™, ailÉ™dÉ™ki baÅŸ verÉ™n narazılıqları soyuqqanlıqla qarşılayarsa, daxilÉ™n qadında boÅŸluq yaranır vÉ™ o, özünü É™hÉ™miyyÉ™tsiz vÉ™ qiymÉ™tsiz hesab edir vÉ™ özünü sanki boÅŸanmış kimi hiss edir. Evlilik hÉ™yatı üçün qurduÄŸu xÉ™yallar vÉ™ planlar mÉ™nasız gÉ™lir qadına. Bu zaman qadın çox ağır psixoloji tÉ™zyiq vÉ™ stress altına düÅŸür, hÉ™yat onun üçün dözülmÉ™z hala gÉ™lir. Buna baxmayaraq, o, ya övladlarının xÉ™trinÉ™, ya baÅŸqa yaÅŸayış yeri olmadığından, ya da hÉ™r hansı ailÉ™vi bir problem sÉ™bÉ™bindÉ™n evliliyini davam etdirmÉ™k mÉ™cburiyyÉ™tindÉ™ qalır. BelÉ™liklÉ™, o, evi vÉ™ ailÉ™si üçün gördüyü iÅŸlÉ™ri istÉ™ksiz, arzusuz, hÉ™vÉ™ssiz ÅŸÉ™kildÉ™ edÉ™n kÉ™sÉ™ çevrilir. SÉ™hÉ™r durub uÅŸaqları oyatmaq, sÉ™hÉ™r yemÉ™yi hazırlamaq, uÅŸaqları geyindirib yola salmaq, sonra iÅŸÉ™ getmÉ™k, iÅŸdÉ™n yorÄŸun gÉ™lib yenÉ™ yemÉ™k hazırlamaq, ev iÅŸlÉ™ri, uÅŸaqların dÉ™rslÉ™ri vÉ™ sairÉ™ kimi bütün iÅŸlÉ™ri böyük hüzn vÉ™ kÉ™dÉ™r içindÉ™ görür, çünki o, hÉ™yatından mÉ™mnun deyildir.

Bizim mütÉ™xÉ™ssisimiz (yeri gÉ™lmiÅŸkÉ™n, qeyd edÉ™k ki, onun adı Əbdünnasir ÖmÉ™rdir vÉ™ o, Eyn-Şəms Universitetinin psixoloji vÉ™ É™sÉ™bi xÉ™stÉ™liklÉ™r üzrÉ™ professorudur) sözünÉ™ belÉ™ davam edir: "AraÅŸdırmalar göstÉ™rir ki, mensturasiya dövrünÉ™ yaxın qadınların 40%-nin halı dÉ™yiÅŸir, sÉ™rtləşir vÉ™ onlar stress keçirirlÉ™r. ElÉ™cÉ™ dÉ™ doÄŸuÅŸ zamanı  bÉ™zi analar stress keçirir, psixoloji gÉ™rginliklÉ™rlÉ™ üzləşirlÉ™r. ƏlbÉ™ttÉ™, bu hallar o biri hallara nisbÉ™tÉ™n daha az olur. DoÄŸumdan sonra anada bir soyuqluq, quruluq, mÉ™yusluq, kÉ™dÉ™r kimi daxili hisslÉ™r yaranır. Bu da hÉ™m ananın özünÉ™ ziyandır, hÉ™m dÉ™ körpÉ™yÉ™ zÉ™rÉ™r verir. BelÉ™ ki, bu analar uÅŸaqlarını É™mizdirmÉ™kdÉ™n imtina edir, onların qayğısına qala bilmirlÉ™r, bÉ™zÉ™n isÉ™ yeni doÄŸulmuÅŸ körpÉ™ni öldürüb sonra da özlÉ™ri intihar etmÉ™k istÉ™yirlÉ™r. Bu hala daha çox uÅŸaq doÄŸulandan sonra ilk 3 ay É™rzindÉ™ rast gÉ™linir. BelÉ™ qadınlar xÉ™stÉ™xanada saxlanılmalı, 3 aylıq müalicÉ™ vÉ™ terapiyadan sonra evÉ™ yazılmalıdırlar. Çünki 3 aydan sonra onlar tÉ™bii hallarına qayıdırlar.

Doktor Əbdünnasir deyir ki, qadınlar yaÅŸlanandan sonra da psixoloji gÉ™rginliklÉ™ri vÉ™ problemlÉ™ri azalmır, hÉ™tta bÉ™zÉ™n daha da ağırlaşır. BelÉ™ ki, adÉ™tÉ™n qadın 50-55 yaşına çatdıqda tÉ™dricÉ™n mensturasiya halları azalmaÄŸa baÅŸlayır vÉ™ sonra tam kÉ™silir. KÉ™silmÉ™ qadının halını çox pisləşdirir. Qadının daxili alÉ™mi dÉ™yiÅŸdiyindÉ™n o, sÉ™rtləşir, davranışı vÉ™ rÉ™ftarı dÉ™yiÅŸir vÉ™ o, bir çox ÅŸeyÉ™ É™vvÉ™lkindÉ™n fÉ™rqli münasibÉ™t bÉ™slÉ™yir. ElÉ™cÉ™ dÉ™ bu yaÅŸdan baÅŸlayaraq artıq qadın özünü tÉ™nha da hiss etmÉ™yÉ™ baÅŸlayır. XüsusilÉ™ dÉ™ hÉ™yat yoldaşını itirmiÅŸ qadınlar, 55-60 yaÅŸlarında tÉ™nhalıq hisslÉ™rindÉ™n çox ağır vÉ™ ÅŸiddÉ™tli hallar keçirir vÉ™ xÉ™stÉ™liklÉ™r ortaya çıxır. Bir tÉ™rÉ™fdÉ™n, É™rin yoxluÄŸu, digÉ™r tÉ™rÉ™fdÉ™n isÉ™ qohum-É™qrabanın uzaqlaÅŸması vÉ™ ya azalması, övladların yeni hÉ™yat qurub ayrılması, dost-tanışın azalması vÉ™ ya É™laqÉ™lÉ™rin seyrÉ™lmÉ™si qadında tÉ™nhalıq hissini dÉ™rinləşdirir vÉ™ bÉ™zi hallarda da bu, intiharla nÉ™ticÉ™lÉ™nir. ElÉ™ bilmÉ™yin ki, yaÅŸlandıqda qadınlar yalnız yuxarıda qeyd olunan sÉ™bÉ™blÉ™rdÉ™n tÉ™nhalıq hissi keçirirlÉ™r. Çünki bÉ™zÉ™n qadının É™trafında yuxarıda qeyd olunan ÅŸÉ™xslÉ™r olur, amma onlar arasında anlaşılmazlıq, problemlÉ™r, intriqalar vÉ™ ya É™davÉ™t olduÄŸundan o, yenÉ™ dÉ™ özünü tÉ™k hiss edir. Onun É™trafında kiminsÉ™ olub-olmaması heç nÉ™yi dÉ™yiÅŸmir. Qadın özünü É™hÉ™miyyÉ™tsiz vÉ™ tÉ™nha hiss edir, daim kÉ™dÉ™rlÉ™nir, üzülür vÉ™ hÉ™miÅŸÉ™ dÉ™ elÉ™ bil nÉ™ isÉ™ pis bir ÅŸeyin baÅŸ verÉ™cÉ™yini gözlÉ™yir. Bu cür halları isÉ™ daha çox ÅŸÉ™rq qadınları keçirirlÉ™r; o qadınlar ki, ailÉ™dÉ™n daha çox asılıdırlar, hÉ™yat yoldaşına, övladlara daha çox baÄŸlıdırlar, onlara daha çox etimad edirlÉ™r. Bu insanların yoxluÄŸu nÉ™ticÉ™sindÉ™ dÉ™ psixoloji gÉ™rginlik artır. Halbuki qadınlar yaÅŸlandıqca dÉ™rk etmÉ™lidir ki, É™trafındakı insanlar onların hÉ™yatının 50%-ni təşkil edir, qalan 50%-ni isÉ™ onlar özlÉ™ri yaÅŸamalıdırlar, özlÉ™ri qurub müstÉ™qil davam etdirmÉ™yi bacarmalıdır. MÉ™hz bu sÉ™bÉ™bdÉ™n QÉ™rb qadınlarının yaÅŸlandıqca psixoloji hallarla vÉ™ ya tÉ™nhalıq hisslÉ™rilÉ™ üzləşmÉ™si daha azdır. Onlar yaÅŸlandıqca kimdÉ™nsÉ™ asılılıqlarını azaltmaÄŸa çalışır, bir çox iÅŸi özlÉ™ri görürlÉ™r. Çünki onsuz da lap qocalandan sonra É™trafında heç kimin olmayacağını gözÉ™l bilirlÉ™r, o zaman çox kÉ™dÉ™rlÉ™nmÉ™yib hÉ™yatlarını tÉ™bii davam etdirmÉ™lÉ™ri üçün É™vvÉ™lcÉ™dÉ™n hazırlaşırlar. QÉ™rb qadını ilÉ™ ÅŸÉ™rq qadını arasında fizioloji olaraq heç bir fÉ™rq yoxdur; ikisi dÉ™ qadındır. FÉ™rq sadÉ™cÉ™ onların tÉ™limindÉ™, tÉ™hsilindÉ™, hÉ™yata fÉ™rqli baxışlarındadır.

ÜmumiyyÉ™tlÉ™, yalnız qadınlar deyil, kiÅŸilÉ™r dÉ™ psixoloji gÉ™rginlik keçirirlÉ™r. Vaxt ötdükcÉ™, yaÅŸlandıqca hÉ™r iki cinsin nümayÉ™ndÉ™lÉ™rindÉ™ müxtÉ™lif psixoloji hallar - hÉ™vÉ™ssizlik, tÉ™nbÉ™llik, unutqanlıq, diqqÉ™tsizlik, qamÉ™tin É™yilmÉ™si, yuxusuzluq, yatarkÉ™n pis yuxu görmÉ™, yuxudan tez-tez ayılma, yaxud yuxudan sÉ™bÉ™bsiz yerÉ™ tezdÉ™n durmaq, hÉ™ddindÉ™n artıq çox yemÉ™k, iÅŸtahasızlıq, cinsi zÉ™iflik vÉ™ bütün xoÅŸbÉ™xtedici anlardan vÉ™ hisslÉ™rdÉ™n mÉ™hrum olma halları baÅŸ verir. TÉ™bii ki, bunlar özünü fizioloi olaraq da biruzÉ™ verir: aÄŸrılar, sancılar vÉ™ sairÉ™ kimi hallar yaranır. ƏslindÉ™ isÉ™ bu halların çoxunun sÉ™bÉ™bi daxili alÉ™mdÉ™ yaranan problemlÉ™rdÉ™ gizlÉ™nir.

 

Şahmar Kərimov

 

http://education.gender-az.org/