Home page
Send mail
Forward
Back











QLOSSARİ

Təqdim edilmiş qlossaridə gender nəzəriyyəsi və feminizmin əsas anlayışları vardır. Daha əsaslı anlayışlar üçün Qadın terminologiyaları Tezaurusuna müraciət etməyi məsləhət görürük.




"ÇAYNİKLƏR" ÜÇÜN GENDER

"Çayniklər üçün gender" kursu 2006-cı ildə Henrix Byol adına Fond tərəfindən buraxılmış eyni adlı kitabın materialları əsasında yaradılmışdır.
Bu kitab, həyatlarında heç olmazsa bir dəfə "cinsləri" onların "tavanı" olması problemi ilə üzləşən qadınlar və kişilər üçün yazılmışdır.




RESPUBLİKA GENDER TƏHSİLİ ŞƏBƏKƏSİ

Təhsil sistemi cəmiyyətləri formalaşdırır və onlara xidmət edən cəmiyyətlər tərəfindən formalaşır. Bu, təhsilin bütün səviyyələrinə münasibətdə baş verir, məktəbəqədər proqramlardan başlamış, ali məktəbi qurtardıqdan sonra ən inkişaf etmiş təkmilləşmə səviyyələrinə qədər. QŞP Azərbaycanda gender bərabərliyinə nail olmaq üçün çoxillik və hərtərəfli layihəni yerinə yetirən ilk və yeganə donor təşkilatı idi.
Bu kitab, həyatlarında heç olmazsa bir dəfə "cinsləri" onların "tavanı" olması problemi ilə üzləşən qadınlar və kişilər üçün yazılmışdır.




B


BACILIQ - qadınların arasında, həmrəylik və şəxsi əsarətlərinin dərk edilməsinə əsaslanmış qarşılıqlı əlaqədir. Feminizmin ikinci dalğası tərəfindən idealizə olunmuş konsepsiyadır. Baxmayaraq ki, bu termin «qardaşlığa» oxşar kimi qəbul olunub, o «qardaşlığın» güzgüdəki əksi deyil. Patriarxal (bax: Patriarxal) cəmiyyətdə ənənəvi olaraq belə fikir irəli sürülürdü ki, kişilər uğrunda mübarizədə qadınlar bir-birlərinə qarşı münasibətdə etibarsızlıq, rəqabət və xainlik ruhunda tərbiyə olunurlar. Beləliklə «bacılıq» (qadın dostluğu və həmrəyliyi) protest forması şəklini alır. Qadın cəmiyyətlərində qarşılıqlı dəstək, qayğı, can yandırma hər zaman mövcud olub. Feminist hərəkatı qadınların bu münasibətlər sistemini siyasi termin kimi formalaşdırdı. Qərbdə erkən feminizmin şüarlarından biri «Güc bacılıqdadır!» şüarıdır («Sisterhood is powerful!»).

Sisterhood (ing.);

Сестринство (rus.)

 

BEYİNİN  FUNKSİONAL ASİMMETRİYASI  HİPOTEZİ  (BFA) (psixi proseslərin laterallaşdırılması hipotezi) - beyin fəaliyyətinin yarımkürələrin ixtisaslaşması və insanın psixi fəaliyyətinin təmin olunmasında oların qarşılıqlı əlaqəsi olan iki əsas aspektini dialektik vəhdətinə əsaslanmış ən vacib psixofizioloji xarakteristikalarından birini müəyyən edir. Beyinin funksional asimmetriyasının insanın cinsi ilə əlaqəsi haqqında tədqiqatların sayı və beyin quruluşunda cinsi fərqlər haqqında məlumatların uzlaşması onların mövcudluğunu təsdiq etməyə əsas verir. Lakin bu xülasə ilə razılaşmayan və asimmetriyada cinslərarası fərqlərin olmadığını sübut edən çoxlu sayda elmi işlər də mövcuddur. Müasir psixologiyanın nöqteyi-nəzərincə, laterallaşdırma və qabiliyyətlər arasında müxtəlif məsələlərin həlli zamanı meydana çıxan müxtəlif qarşılıqlı əlaqələr mövcud ola bilər. Əgər bu belədirsə, o zaman müxtəlif funksiyaların ən münasib surətdə yerinə yetirilməsi üçün beyinin nəyə görə bu qədər müxtəlif təşkil olunduğunu öyrənmək olduqca maraqlıdır. Hələlik laterallaşma və qabiliyyətlər arasındakı qarşılıqlı əlaqə haqqında yalnız fərziyyələr söylənilir. BFA-nın cinslə əlaqəsinin və onun nitqin fəaliyyətində təzahürünün öyrənilməsi bu günə kimi kifayət qədər çətin tədqiqat obyektidir. Eksperimental məlumatlar olduqca müxtəlif və çox zaman ziddiyyətlidir. Nisbətən asan suallar sağaxaylığın/solaxaylığın, BFA və cinsi dimorfizmin əlaqəsi haqqındadır. Bəzi müəlliflər güman edirlər ki, androsentrizm mövqeyində qalaraq, beyin quruluşu ilə əlaqələndirən cinsi fərqlər problemini həll etmək çox çətindir.

BFA-nın   öyrənilməsinin   daha   bir   çətinliyi   isə   pataloji   materiallardan götürülmüş məlumatlardan istifadə olunmasıdır.

Functional Brain Asymmetry Hypothesis, Lateral Specialization Hypothesis (ing.);

Гипотеза Функциональной асимметрии мозга (rus.)

 

BEYNƏLXALQ QADINLAR GÜNÜ - Beynəlxalq Qadınlar Gününün bayram edilməsi konsepsiyası qadınlara münasibətdə dövlət siyasətinin dəyişməsi ilə bilavasitə əlaqədardır. 8 Mart bayramı qadın hərəkatı sayəsində meydana gəlib və başlanğıcda özünü siyasi aksiya kimi ifadə edib. Bir mənbəyə görə bu tarix alman qadınlarının siyasi həmrəyliyini nümayiş etdirmək üçün seçilmişdir. Məhz 1848-ci il mart ayının 8-də silahlı üsyanla qarşılaşan Prussiya hökmdarı - qadınlara seçki hüququ verilməsi də daxil olmaqla - bir sıra islahatlar aparmağı vəd etmişdir, lakin vədinə əməl etməmişdir. Başqa mənbələrdə qadınların həmrəylik tarixinə 1908-ci ilin 8 mart təsadüf edir. Həmin vaxt Nyu-Yorkda toxuculuq fabriklərindən birində işləyən qadınlar iş şəraitinin yaxşılaşdırılması tələbi ilə tətil elan etmişlər. Fabrik sahibi tətilçilərin yerləşdiyi binalardan birini bayırdan bağlamış, təsadüfən baş vermiş yanğın nəticəsində sexdən çıxmağa imkan tapmayan 129 qadın yanğında tələf olmuşdur. Roza Lüksemburq bu faciənin xatirəsinə, ola bilsin ki, yuxarıda qeyd olunan iki tarixi hadisəni qarşılaşdıraraq martın 8-ni qadınların beynəlxalq həmrəylik günü kimi qeyd olunmasını təklif etmişdir və 1910-cu ildə Kopenhagendə beynəlxalq konfransda sosialistlər «Beynəlxalq qadınlar günü»nü bayram etmək qərarına gəlmişlər. Əvvəlcə bu bayram daha çox siyasi aksiya kimi 1911-ci il mart ayının 19-da Almaniyada, Avstriyada və Danimarkada qeyd olunmuşdur, Rusiyada bu günün 1913-cü ildən qeyd olunmasına dair dəlillər vardır. Sovet hakimiyyətinin ilk illərində bolşeviklər siyasi zərurətə uyğun olaraq, yeni Sovet qadını obrazı yaratdılar, onun rol və vəzifələrinə uyğun xüsusiyyətləri müəyyən etdilər. Həm də, 8 Martın bayram kimi qeyd edilməsindən Sovet qadınının həyatının məhz ictimai tərəfini gücləndirmək üçün istifadə olundu. Bolşevik ideologiyası «zəhmətkeş» siniflərin - fəhlə və kəndli qadınların maraq və tələbatlarına üstünlük verərək, bərabərliyin sinfi xarakterini təkidlə qeyd edirdilər. 1920-ci illərdən başlayaraq, 8 Mart qadınların öz hüquqları uğrunda mübarizə aparmaq kimi siyasi aksiyasından Beynəlxalq İşçi Qadınlar Gününə çevrildi və istirahət günü kimi təsbit olunmamasına baxmayaraq, rəsmi bayram statusu aldı. 1930-cu illərdən başlayaraq dövri mətbuat müntəzəm olaraq, Beynəlxalq qadınlar günündə iddia edirdi ki, SSRİ-də qadınların hüquq bərabərliyi heç də formal deyil, reallıqda bu hüquqlarından istifadə edirlər. Beynəlxalq Qadınlar Gününün bayram edilməsi dövlət miqyası alırdı. Bayramın ictimai xarakteri qadınların öz hüquqları uğrunda beynəlxalq hərəkat tərəfindən dəstəklənirdi.

O illərin qəzetlərinin bayram buraxılışlarındakı məqalələrdən aydın olur ki, Sovet İttifaqı, Çin, İngiltərə, Almaniya, Avropanının digər ölkələri və Amerika da daxil olmaqla qadın fəhlə hərəkatı mövcud olan bir sıra ölkələrdə  Beynəlxalq Qadınlar Günü qeyd olunurdu. Müharibə və müharibədən sonrakı dövrlə analığın təbliği 1936-cı il antiabort qanunvericiliyi ideologiyası ilə səsləşirdi, qadın obrazları qalereyalarında qəhrəman analar peyda olurdu, bununla da, sosializmdə qadınların ən ali hüququ, onların dövlət qarşısında qaçılmaz sosial məsuliyyəti kimi analığa pərəstişin yaradılmasına töhfəsini verirdi. «Zəhmətkeş sovet qadınına» çox vaxt sadəcə qadın, həyat yoldaşı, ana, rəfiqə kimi müraciət olunurdu. 1980-cı illərin ortalarında açıq müzakirələr və sosial-iqtisadi reallıq qadınları ailəyə qaytarır, tədricən «qadınlar bayramının» siyasi tərəfinin zəiflədilməsi baş verir, onun ümumi məkanı özəlləşdirilirdi. 8 Martın bayram edilməsi «bayram biznesi» imperiyasında öz yerini tutaraq, kütləni istehlak cəmiyyətinin qanunlarına tabe olurdu. «Dövlət-patriarxatlıqdan liberal-patriarxat ideologiyaya çevrilən patriarxat ideologiyasının modifikasiyası» müşahidə olunur. 8 Martın siyasi ənənəsi bəzi ölkələrdə indiyədək fəal surətdə dəstəklənir, o cümlədən, Avstraliyanın qadın hərəkatları, XX əsrin sonu XXI əsrin başlanğıcında isə əksər ölkələrdə bu bayram qadın hərəkatlarının yeni simvolik resurslarına çevrilərək, yenidən yaranışını yaşayır. Xüsusən də 8 Mart günündə zorakılığa qarşı aksiyalar keçirilir, krizis mərkəzlərinin təqdimatları, qadın və hüquq müdafiəsi təşkilatlarının beynəlxalq forumları keçirilir. 1970-ci ildən etibarən BMT tərəfindən 8 Mart - Beynəlxalq Qadınlar Günü kimi qeyd olunur.

International Women's Day (ing.);

Международный женский день (rus.)

 

BEYNƏLXALQ QADINLAR İLİ, bax: Qadınların Vəziyyətinə dair Birinci Ümumdünya Konfransı.

International Women's Year (ing.);

Международный год женщин (rus.)

 

BƏDƏN METAFORASI (konseptual metafora) - elmi təsvirə linqvistikada koqnitiv istiqamətin nümayəndələri - M.Conson və C.Lakoff tərəfindən gətirilmiş termin. İnsan şüurunda informasiyanın saxlanılma və işlənmə üsullarını öyrənən koqnitiv nəzəriyyəyə görə, metafora - reallığın təsnifatını reallaşdıraraq bir sfera haqqında digər terminlərdə fikirləşdiyimiz zaman dünyanın əsas dərk üsullarından biridir. İnsan təcrübəsinin ilk sferası şəxsi bədən (vücud) olduğu üçün psixikada bədən təcrübəsindən çıxış edərək bəzi anlaşılan və yaxşı tanış strukturlar kimi dərk olunan obrazlı-sxematik məfhumlar iştirak edir. Sonra onlar abstrakt anlayışlara tətbiq edilir. Belə mücərrəd təbəqələrin adlandırılması tanış, hamıya məlum olana istinad etmək bədən metaforasının köməyilə baş verir: (məs. burnundan uzağı görməmək, qabaqgörənliyə malik olmamaq). İnsan bədəni müəyyən cinsə malik olduğuna görə bir sıra dil ifadələri, həmçinin, cinslə əlaqəsi olmayan mahiyyətin adlandırılması üçün istifadə ola bilər. Bəzi hallarda, qadın və kişi keyfiyyətləri və davranış xüsusiyyətləri haqqında stereotip təsəvvürlərə aid olan sözlərdə metafora ilk olaraq istifadə olunur («Məmməd, sən nə üçün qız kimi utanırsan?»). Bu halda «gender metaforası» və ya «seksual metafora» terminləri işlənilir.

Corporal metaphor (ing.);

Телесная метафора (rus.)

 

BƏRABƏRLİK FEMİNİZMİ - bax: Qadın tərcümeyi-halı, Neofeminizm.

Third wave of feminism (ing.);

Феминизм равенства (rus.)

 

BİODETERMİNİZM (bioloji determinizm) - insanı bioloji və ya təbii faktorlar baxımından xarakterizə edən, məsələn: gender və ya cins hadisələrinin təhlil edilməsi prinsipi. Biodeterminizm ilk dəfə XIX əsrin ortalarında, Darvinin əvvəl canlı sistemin davranış xüsusiyyətlərinin izah olunduğu, sonradan isə, insana da aid edilən təbii seçim təlimi kontekstində yaranıb. Biodeterminizm tez-tez feminist tənqidin obyekti olur. Bunun əsas səbəbi kimi təbiət faktorlarının və onların nəticələrinin kifayət qədər əsassız və ixtiyari izah olunması göstərilir. Buna təbiət faktorlarını dəyişməz faktor kimi qiymətləndirmək ənənəsi təsir göstərir. Müasir biotexnologiyalar imkan dairələrini xeyli genişləndiriblər. Transseksualizm nümünələrindən aydın görünür ki, sosial faktorlar hətta daha sərt olurlar - yeni cins keyfiyyət ilə cəmiyyətə daxil olmaq üçün uzun müddətli adaptasiya tələb olunur. Təbiət isə özünün müxtəlifliyi ilə əsrlərlə eyni vəziyyətin hökm sürdüyü sosiumdan əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Bəzi qərb feministləri, məsələn, Monika Vittiq və Lus İriqarey seksuallığın əsası kimi biologiyaya qayıtmaq cəhdinə təşəbbüs ediblər. İriqarey qadın anatomiyasında spesifik qadın seksuallığının mənbəyini tapmağa cəhd etdi, Vittiq isə, cinsi fərqlərin essensialistliyini iddia edən mövqenin müdafiyəsinə qalxdı və onların bioloji uyğunluğundan qadınların sosial rolunu çıxardı. Qadın seksuallığı bioloji dildə ifadə olunduğu zaman bioloji essensializmə istinadetmə radikal feminizm üçün xarakterikdir.

Biodeterminism (ing.);

Биодетерминизм (rus.)

 

BİSEKSUALLIQ - fərdin hər iki cinsin nümayəndəsi ilə cinsi əlaqəyə meylliliyi. Biseksual davranış və onu formalaşdıran mexanizmlər birmənalı deyil: seksologiyada biseksuallığın keçici (pubertant mərhələdə biseksuallıq və ya məcburi cinsi təcridolunma şəraitində psevdobiseksuallıq) və əsl forması fərqləndirilir. Əsl biseksuallıq - paralel surətdə homo və geteroseksual davranışdır, məsələn, rəsmi geteroseksual nikahı olan ər və ya arvadın gizli homoseksual əlaqələrin olması. Biseksuallıq çox zaman fərdin gecikmiş seksual identifikasiyası nəticəsində baş verir.

Bisexuality (ing.);

Бисексуальность (rus.)

 

BMT-nin QADIN ONİLLİYİ, bax: Qadınların Vəziyyətinə dair Birinci Ümumdünya Konfransı.

UN Decade of Women (ing.);

Десятилетие женщин ООН (rus.)

SAYTIN YENİLİKLƏRİ

AGİM komandasının işləyib-hazırladığı və həyata keçirdiyi "Gender proqnozlaşdırılması" interaktiv treninqin materialları ilə burada tanış olmaq olar.

AGİM komandasının işləyib-hazırladığı və həyata keçirdiyi "Vətəndaş cəmiyyətinin informasiya-ekoloji resursları" interaktiv treninq materialları ilə burada tanış olmaq olar.




GENDER TƏHSİLİ RESURSLARININ KATALOQU

Kataloq bu fəaliyyətin əsas istiqamətlərini əks etdirir və alınmış nəticələrlə tanış edir: işlənib-hazırlanmış tədris proqramları və vəsaitlər, nəşr edilmiş kitablar, keçirilmiş məktəblər və seminarlar, regional və beynəlxalq əməkdaşlığın gücləndirilməsi, milli gender portalının yaradılması, virtual resursların təqdim edilməsi, kitabxana resurslarının formalaşdırılması.




QƏRB UNİVERSİTETİ YANINDA GENDER ARAŞDIRMALARI MƏRKƏZİ

Qərb Universiteti yanında Gender Araşdırmaları Mərkəzi 2000-ci ilin iyun ayında yaradılmışdır.

Mərkəzin missiyası:
# Azərbaycan cəmiyyəti üçün yeni olan sosial həyatın analizinə gender yanaşmasının inkişafı və yayılması; # Elmi tədqiqatlara və təhsil proqramlarına gender yanaşmasının inteqrasiyası.

Gender Tədqiqatları Mərkəzinin fəaliyyəti
aşağıdakı əsas istiqamətlərdə həyata keçirilir: - Qadın və gender tədqiqatlarının keçirilməsi; - Gender nəzəriyyəsinin sosial və humanitar elmlərə inteqrasiyası; - Elmi və ictimai əlaqələrin inkişafı; - Konfrans, seminar və simpoziumların keçirilməsi və onlarda iştirak; - Təhsilə yardım edən və elmi-maarifçilik fəaliyyəti; - Gender Tədqiqatları Mərkəzinin nəşrləri.




"GENDER VƏ İNSAN HÜQUQLARI"

Bölmə "Gender inkişafda" PROON layihəsi çərçivəsində yaradılmış eimi-tədqiqat birliyinin fəaliyyətini açıqlayır.




ŞİFAHİ TARİXÇƏLƏR

Bölmədə XX əsrdə Azərbaycanın siyasi və mədəni həyatının ən mühüm hadisələri haqda qadınların xatirələri təqdim edilmişdir.

Azərbaycanda qadın hərəkatı haqda şifahi tarixçələr




     Sayt A??q C?miyy?t ?nstitutu - Yard?m Fondu t?r?find?n haz?rlan?b